pa`staavanaa
samaaja ko saBaI vagaao- kI pa`tyaok samasyaa ka inadana krnaa iksaI BaI Saasana pa`Saasana ko ilae lagaBaga AsaMBava kaya- hO | svataM~a gaNarajya maoM hr samasyaa ko inadana ko ilae Saasana par inaBa-r rhnaa {icata BaI nahIM hO | [nhIM ivacaaraoM sao pa`oirta haokr ivaSva ko ivaiBanna BaagaaoM maoM sva sahayataa kI na[- saMskRita fOla rhI hO | Baarta maoM BaI samaUhaoM ko maaQyama sao sva sahayataa ko pa`yaasaaoM kao bahuta pa`aotsaahna AaOr samaqa-na pa`apta hao rha hOM |
bastar jaOsao AnausaUicata Xao~aaoM maoM sva sahayataa samaUhaoM ka mahtva AaOr BaI baZ jaataa hO | ga`amaINa Xao~aaoM mao sva sahayataa AaOr saamaUihk r]pa sao kaya- kI Aadta maUla r]pa sao laaogaao mao haotaI hO | paMcaayataI raja vyavasqaa ka mauKya {VoSya sva sahayataa ko maaQyama sao sva Saasana AaOr sva inaQaa-rNa kao pa`aotsaahna donaa hO | paMcaayataao ka AnaubaMQa (AnausaUicata Xao~aaoM mao ivastaar) AiQainayama 1996 ko AMtaga-ta AnausaUicata Xao~aaoM mao ga`ama saBaaAaoM kao vyaapk AiQakar pa`apta hO | [namao pa`mauKa hO
… saamaUihk saMsaaQanaaoM par svaaimatva |
… haT baajaaraoM ka inayaM~aNa |
… saahUkarI kupa`qaaAaoM inayaM~aNa |
[na AiQakaraoMka {payaaoga ga`ama saBaaeM kOsao kr saktaI hOM, [saka vyavahairk maa^Dla @yaa haonaa caaihyao ? [na ivaYayaaoM par gahra[- sao icaMtana ikyaa gayaa | ivaSaoYa&aaoMsao salaah BaI kI ga[- | saBaI ivaSaoYa&aaoMnao ek mata sao yah sauJaava idyaa hO ik ga`amaINaaoM ko sva sahayataa samaUhaoM ka gazna kr ga`ama saBaa Apanao AiQakaraoM ka sahI {payaaoga kr saktaI hO |
bastar maoM [sa idSaa maoM kafI AcCa kaya- huAa hO | ijasakI cacaa- sampaUNa- pa`doSa hI nahI Anya pa`doSaaoM maoM BaI hO | garIbaI {nmaUlana hotau 'svaNa- jayaMtaI ga`ama sva raojagaar' yaaojanaa ko Antaga-ta gaizla lagaBaga 60 vana Qana samaUhao kI ek ivaSaoYa yaaojanaa kao Baarta Saasana nao svaIkRita dI hO | 13 vaIM laaok saBaa kI sqaa[- saimaita (Eama klyaaNa) nao ApanaI 5 vaI irpaaoT- maoM bastar maoM vana Qana sva sahayataa samaUhao ko maaQyama sao laGau vanaaopaja vyaapaar kI pa`NaalaI kao doSa ko Anya Xao~aaoM mao BaI laagaU krnao kI AnauSaMsaa Baarta sarkarsao kI hO | rajya Saasana nao bastar maoM ikyao jaa rho kaya- kao AadSa- yaaojanaa GaaoiYata ikyaa hO | T/ayafoD nao dstak pa`NaalaI kao saaqa-k maa^Dla maanatao hue [saka AnausarMNa Anya Xao~aaoM maoM krnao hotau Apanao samasta kayaa-layaaox kao inado-Sa idyaa hOM | [na saba baataaoxsao hmao yahI samaJanaa caihyao ik bastar maoM ik yao jaa rho kaya- sahI idSaa maoM hO | [na pa`yaasaao kao AaOr saucaar] banaanao kI AavaSyaktaa hO |
bastar maoM ivaiBanna pa`kar ko sva sahayataa samaUh kaya- kr rho hO | ijanamaoM pa`mauKa hOM vana Qana sva sahayataa samaUh esa. jaI. esa. vaaya. ko Anta-gata banao sva sahayataa samaUhaoM maihlaa bacata evaM saaKa samaUh svayaM saovaI saMsqaaAaoM Wara pauyaaoijata sva sahayataa samaUh | yao samaUh 3 maihnao sao 2 saala ik {ma` ko hao cauko hO | yao samaUh ivaBaInna ivaBaagaaoM kI pa`orNaa sao gaizta hue hOM | paZnaa baZnaa AaMdaolana ko AMtaga-ta gaizta lagaBaga 6,000 saimataIyaao kao BaI bacata evaM saaKa samaUhaoM mao pairvataI-ta ikyaa jaanaa hO | [sa pa`kar bastar maoM sva sahayataa samaUhaoM ko maaQyama sao ga`amaINa ivakasa ko nae War Kaulanao vaalao hO | vata-maana sva sahayataa samaUhaoM ko saMcaalana maoM hO | [sa saMbaMQa mao saBaI sva sahayataa samaUhaoM maoM samaanataa laanao hotau AaOr sabakao saucaar] Zmga sao kaya- krnao hotau maaga-dSa-na pa`dana krnao ek inayamaavalaI kI AavaSyaktaa mahsaUsa kI jaa rhI qaI | [sao taOyaar krnao hotau idnaaMk 22 23 isatambar 2000 k ao jagadlapaUr maoM sva sahayataa Aayaaojana ik yaa gayaa | ijasamao bastar ko saBaI maOdanaI kaya-ktaa-AaoM AaOr AiQakarIyaaoM ko Alaavaa Anya rajyaaoM sao BaI ivaSaoYa&aaoM kao AamaMi~ata ikyaa gayaa qaa | kaya-Saalaa mao ivastaRta ivacaar ivamaSa- huAa [sako pa`kaSa maoM yah inayamaavalaI banaa[- ga[- hO | saMBava hI ik [samaoM bataae gae kuC ibandu paUva- maoM ivaiBanna ivaBaagaaoM Wara jaarI inado-SaaoM|maaga-dSa-na sao iBanna hao eosaI isqaita maoM khI, ga[- baata kao maanya samaJao |
AaSaa hO ik , bastar maoM k ilpata ga`ama svaraja AaMdaolana kao saakar k rnao k I idSaa maoM baDo paOmaanao par sva sahayataa samaUhaoM kao gaizta k rnao maoM yah inayamaavalaI sahayak isaw haogaI |

[nhIM {_oSyaaoMsao kxaoNDagaa^Mva kxsbao maoM maa^ dntaoSvarI hba-la fxama- koxsahyaaoga sao vanaaOYaiQa kRxiYa evaM jaOivakx kRxiYa takxnaIkxI ko vyaapakx pa`caar pa`saar ko {_oSya sao Apanao fxama- par pa`iSaXata 12 maihlaaAaoM evaM 9 ga`amaINa paur]YaaoM kao saMgazIta kxr idnaaMkx 2. 2. 02 kxao svasahayataa samaUh evaM gaOr sarkxarI saMsqaa saMpada ijasakxa paUra naama samaga` AaidvaasaI maoiDisanala plaa^MT\sa DovhlapamaoMT esaaoisaeSana hO kxa gazna ikxyaa gayaa | AaOr [sakox maaQyama sao isaf-x bastar ijalao maoM hI nahIM balkI paUro CttaIsagaZ maoM vanaaOYaQaI kRxYaI, jaOivakx KaotaI takxnaIkxI kox saaqa saaqa Aaiqa-kx dRYTIkxaoNa sao AatmainaBa-r banaayaa jaa rha hO | kRxYaI Xao~a maoM ikxyao jaa rho navaIna takxnaIkIx evaM AivaYkaraoM kxao ga`amaINa Xao~aaoM tak pahucaanao taqaa Xao~a ko ivaiBanna Xao~aaoM kox laaBadayaI fxsalaaoM kox saMbaMQa maoM saBaI ikxsaana ekx maMca par baOzo eosao vyaapakx {_oSyaaoM kxao laokxr bastar kxo fxsalaaoM kox saMbaMQa maoM saBaI iksaana ekx maMca par baOzo eosao vyaapakx {_oSyaaoM kxao laokxr bastar kox Aa^Mcailak ikxsaanaao kox saaqa saaqa vyavasaayaI, pa~akar, AaMtaraYT/Iya evMa raYT/Iya kRxYaI iva&aainakxaoM kxao BaI Apanao [sa samaUh sao maa^M dntaoSvarI hba-la fama- ko saMcaalakx EaI rajaarama i~apaazI nao jaaoMDa | vata-maana pa~a maoM saMpada kox kuxla paMjaIkRxta sadsyaaoM kIx saMKyaa 60 sao {par hO | jabaikx gaOr paMjaIkRxta sadsya saMKyaa 200 sao {]par hO | Ainayaimata Aaiqa-kx isqataI kox samaudaya kxao ekx saaqa jaaoDkxr saMsqaa saBaI sadsyaaoM kxao ivakxasa kxI idSaa maoM BaagaIdarI sauinaiScata kxI hOM | baOzkoMxBaI Aa^Mcailakx ga`amaINa kRxYakxaoM kxI maaisakx evaM Anya pa`aMtaao kox sadsyaaoM kxI ~aOmaaisakx evaM CmaahI baOzkx kxa Aayaaojana ikxyaa jaataa hO |
sava-saimataI sao inaNa-ya sadsyaaoM kox Wara ekx samaana raiSa Aaiqa-kx Xamataanausaar 10 r]. maaisakx sao laokxr 1000 r]. takx kIx inayaimata bacata kIx jaataI hO AaOr [sao ivaiBanna ivakxasa kxayaao- maoM pa`yaaoga ikxyaa jaataa hO | sadsyaaoM maoM AapasaI ivaSvaasa evaM sahyaaoga kox haonao kxa hI pairNaama hO ikx ivaiBanna Aaya vaga- , ivaiBanna pa`aMta evaM ivaiBanna kxaya- samaUh kox saBaI sadsya ekxjaUT haokxr [sa saMsqaa kxao saudRZ va sausaMgaizta r]pa sao calaa rho hOM | bacata raiSa kox sadsyaaoM parspar PNa kxa laona dona calataa hO saaqa hI ivai<aya saMsqaaAaoM sao jauDkxr Aaya baZanao kI gaitaivaQaIyaaoM maoM saMlagna haonao kIx idSaa mao pa`yaasarta hO | samaUh kox svayaM kox inayama hOM gaaMva mao saamaaijakx evaM Aaiqa-kx sauQaar laakr jaIvana star {par {zAanao hotau dRZ saMkxilpata saMpada ekx ivakasaSaIla kRxYakx pairvaar kIx kxlpanaa kao saakxar kxrnao kox {_oSya maoM AvaSya hI safxla haogaa |
saMpada gaOr sarkxarI pMajaIkRxta saMsqaa kox gazna kox ipaCo sabasao maUla kxarNa qaa saahUkxar, mahajanaaoM evaM ibacaaOilayaaoM kox caMugala sao CuTkxara idlaanaa | saamaudaiyakx ibaKarava, vyaakuxlataa Aaid kxao samaapta kxr ekx bauinayaadI paardSaI- saMgazna kxa inamaa-Na kxrnaa | {tpaadna kxayaao- maoM paUMjaI lagaakxr Aaiqa-k sah saamaudaiyakx evaM gauNaatmakx sauQaar laanaa | ga`ama starIya saMsqaaAaoM mao taqaa ga`ama paMcaayata evaM ga`ama saBaa mao janaBaagaIdarI sauinaiScata kxr ga`ama kI vanaaopaja kRxiYa {paja kxao ga`ama kI {nnai<a maoM AaOr hr vaga- ekx maMca par eki~ata kxr kRxYakx samaudaya kxao ivakxasa kxI idSaa maoM Aaiqa-k saudRZtaa kox saaqa saaqa naivanataa sao paircaya kxranaa | payaa-varNa saMrXaNa, jaOva ivaivaQataa saMrXaNa evaM saaskRMxitakx saMrXaNa kox saaqa vanaaOYaiQayaaoM kxa vaO&aainakx daohna, saMga`hNa, sahI pa`saMskxrNa, ivapaNana kox Wara yaqaaoicata\ laaBa AaidvaasaI ga`amaINa maihlaaAaoM evaM paur]Yaaokxao pahu^Mcaanaa |
bastar ijalao maoM saMpada kxa mahtva
saMsaaQana ivahIna evaM garIba pairvaaraoM kIx saaKa saMbaMQaI AavaSyakxtaaAaoM kI paUita- hotau sva sahayataa samaUh ekx saSa@ta maaQyama kox r]pa maoM {Bar kxr saamanao Aayao hOM | bastar ekx AnausaUicata Xao~a hO | yahaM kxI ga`ama saBaaAaoM kao vyaapak AiQakar idyao gayao hOM | [na AiQakxaraoM evaM bastar kxI ivaiSaYT BaaOgaaoilakx isqataI kxao dRiYTgata rKatao huyao sva sahayataa samaUhaoM kxa mahtva [sa Xao~a kox ilae bahuta AiQakx hOM |
ga`ama saBaaAaoM kox [na vyaapakx AiQakxaraoM kox kxayaa-nvayana hotau sva sahayataa samaUh ekx pa`BaavaI maaQyama bana sakxtaa hOM | ivaSaoYa taaOr par yaha^M par paayaI jaanao vaalaI vanaaopaja kxa saMga`hNa, pa`saMskxrNa kox kxaya- sva sahayataa samaUhaoM kox maaQyama sao ikxyaa jaataa hO |
[sa Xao~a maoM sva sahayataa samaUhaoM kxa yaaogadana ga`aimaN ivakxasa kox Xao~a maoM maIla kxa patqar saaibata hao sakxtaa hO


pa`mauKa gaitaivaiQayaaM
1. bacata
AiQak Aaya Aija-ta kxr {sakox {payaaoga paScaata SaoYa raiSa bacanaa vaastaivak bacata nahIM hOM |
Aipatau ifxjaula Kaica- raokx kxr, inayaimata r]pa sao CaoTI CaoTI raiSa bacaanaa vaastaivakx bacata hO |
yah bacata dOinakx saaptaaihkx paaiXakx maaisakx hO |
yah CaoTI raiSa kxI inayamaIta bacata laMbao samaya {paranta samauh maoM ekx baDI raiSa kox r]pa maoM ekx~a hao jaataI hO |
yahIM raiSa AavaSyakxtaa kox samaya pairvaar kxao ekx baDI sahayataa pa`dana kxrtaI hO |
[sa baDI rkxma kxa {payaaoga baDo kxayao- hotau yaqaa SaadI ivavaah kRxiYa jaOsao kxayaao- maoM AavaSyakxtaa kox samaya ikxyaa jaa sakxtaa hO |
1. Anya sahayakx gaitaivaiQayaaM :
[sakox Antaga-ta {tpaadkx gaitaivaiQayaaoM kao ilayaa jaa sakxtaa hOM, ijanamaoM paOsaa lagaakxr Aitair@ta Aaya Aija-ta kxI jaa sakxtaI hO | [sakoxx ilayao samaUh kxao ApanaI bacata sao caar gaunaa takx baOMkx sao PNa yaa gairbaI roKaa kox naIcao jaIvana yaapana kxrnao vaalao pairvaarao kox samaUh kxao esa.jaI esa.vaaya. maoM baOkx sao PNa pa`apta hao sakxtaa hOM | [na gaitaivaiQayaaoM kxao Apanaanao kox paUva- inamna ibaduAaoMpar ivacaar kxrnaa {payau>x haogaa |
kxccao maala kxI {palbQataa :
ijasa saamaga`I kxa {tpaadna ikxyao jaanao kxI yaaojanaa hO, taao @yaa {sakox ilayao AavaSyakx kxccaa maala {palabQa hO | eosaa na hao ikx kxccaa maala kox pairvahna maoM bahuta AiQakx vyaya Aataa hao yaa kccaa maala {palabQa hI na hao |
pa`iSaXaNa
yaid {>x kxaya- hotau ikxsaI pa`iSaXaNa kxI AavaSyakxtaa hO, taao pahlao yah pa`iSaXaNa idyaa jaataa hO | [sako ilayao samaya samaya par ina:Saulkx pa`iSaXaNa iSaivaraoxM kxa Aayaaojana ikxyaa jaataa hO | mauKya kxaya-paalana AiQakxarI janapad paMcaayata ijalaa paMcaayata kox saMpak-x kxr laaBa laonao kxI idSaa maoM pa`yaasa ikxyaa jaa rha hO |
bastar ijalao mauKya gaitaivaiQayaaM
1. vanaaOYaiQa kRxiYa kox saaqa saaqa laGau vanaaopaja saMga`hNa evaM pa`saMskxrNa evaM ivapaNana |
2. AMtara-YTIya jaOivakx maanakxaoM kox Anaur]pa kRxYaI hotau takxinakxI &aana kxao kRxYakxM takx pa`iSaXaNa Wara pahu^Mcaanaa |
3. laGau isaMcaa[- To@Tr TalaI, nalakUxpa, kRxiYa vyavasaaya Aaid |
4. vanaaOYaiQa pa`saMskxrNa kxI [-kxa[- kox saaqa saaqa 8 saMga`hNa koxMd`aoM kxI sqaapanaa va kxaolDvaona pa`arMBa kxrnaa |
5. AaOYaQaIya kRxiYa kxI jaOivakx takxnaIkxaoM kxa pa`caar pa`saar va 200 sao AiQakx ikxsaanaaoM kxao ina:Saulkx baIja ivatarNa kxr AaOYaiQaya kRxYaI kxI idSaa maoM pa`aotsaaihta kxr hba-la rajya kxI pairkxlpanaa kxao saakxar kxrnao kox laXya kxI Aaor ekx baDa kxdma {zayaa gayaa |
6. {VainakI
7. vanaaOYaQaIya dula-Ba pa`jaaitayaaoM ko jama- plaajma saMrXaNa hotau jaIna baOMk kI sqaapanaa|
8. iTSaU klcar kI sqaapanaa kr vanaaOYaQaIya ko saMGaTk tatvaaoM ka parIXaNa ka saaqa saaqa {na par SaaoQa evaM saMrXaNa kI idSaa maoM kaya- |
9. pa`yaaogaSaalaa kI sqaapanaa kr vanaaOYaQaIyaaoM ko saMGaTk tatvaaoM ka parIXaNa ko saaqa saaqa {na par SaaoQa evaM saMrXaNa kI idSaa maoM kaya- |
10. kaYz iSalpa, Qaatau iSalpa maRda iSalpa Aaid |
11. kRYakxgaaYzI, kxaya-Saalaa va saomaInaaraoM kxa Aayaaojana kxr ikxsaanaaoM kxao na[- idSaAa donaa |
12. AaOYaiQaya fxsalaaotpaadaoM kox ivaNana paUNa- saMga`hNa hotau baDo gaaodamaaoM kxa inamaa-Na |
13. VanaaOYaQaIy kRxYaIkxrNa, pa`saMskxrNa, saMga`hNa kxayaao- kox maaQyama sao ga`amaINa AaidvaasaI evaM laGau saImaaMta kRxYakaoM kao raojagaar BaI mauhOyyaa kxrnaa |
3. Anya saamaaijakx saaMskRitakx evaM SaOXaiNakx gaitaivaQaIyaaM :
- [sakox Antaga-ta inamna gaitaivaiQayaaM kaox ilayaa jaa sakxtaa hO:
- saamaaijakx kuxirtaIyaaoM kxa {nmaUlana
- saamaudaiyakx svaasqa, safxa[- KaolakUxd Aaid kao baZavaa donaa |
- maihlaaAaoM kIx dbaI Xamataa kxao {jaagar kxrnaa |
- saaXartaa kxa pa`caar pa`saar paZnaa baZnaa Aandaolana |
- saaMskRxitakx ivarasata kxao sauriXata rKanaa evaM {sakxa pa`caar pa`saar Aaid |
Apanao [nhI {_oSyaaoM kxao laokxr kRxYakx samaudaya kox savaa-MgaINa ivakxasa kxI idSaa maoM kx[- zaosa evaM saaqa-kx kxdma sampada nao {zae:
raYTIya star kox kRxYaI vaO&aainakx Da^. paMkxja AvaiQayaa kxao sadsya banaakxr navaIna SaaQaaoM evaM gauNava<aa kxI vaO&aainakxtaa kxao ga`amaINa ikxsaanaaoM takx vyavahairkx r]pa sao pahu^Mcaayaa gayaa |
maa^M dntaoSvarI hba-la fxama- kox saMcaalakx EaI. Rajaarama i~apaazIjaI kxao saMsqaa kxa AqyaXa banaayaa gayaa AaOr vanaaOYaiQa kRxiYakxrNa kox vyaavahairkx pa`iSaXaNa hotau icaKalapau$I isqata SaaoQa koMxd` par inaSaulkx vyavahairkx pa`iSaXaNa hotau kRiYa BaUima kxI vyavasqaa kxI ga[- |
maa^M dntaoSvarI hba-la fxama- Wara vanaaOYaiQa kRiYa taknaIkI ko p`acaar kao p`aaotsaaihta krnao hotau p`aiSaXaNa ko saaqa saaqa AaidvaasaI ga`amaINa kRiYakaoM kaoM kRiYakrNa ik dXataa ko Anausaar maanadoya BaI saaptaaihk r}pa sao idyaa jaanao lagaa pairNaamata: 500 sao AiQak Aa^Mcailak ga`amaINa iksaanaaoM nao p`aiSaXaNa ilayaa AaOr vanaaOYaiQa kRiYa kI idSaa maoM {nmauKa hue |
jaOivak Kaoita Wara AcC svaasqya kI klpanaa kao saakar krnao ko {VoSya sao jaOivak kRiYa taknaIkaoM ko saMdBa- maoM BaartaIya taknaIkI p`aiSaXaNa saMsqaana (Aa[-.Aa[-.TI) na[- idllaI kI vairYz vaO&aainak evaM imanaI maataa smaita paudrskar sao sammaainat Da^. p`aIita jaaoSaIjaI kao BaI sampada ko salaahkar sadsya ko r] maoM Saaimala krko samaya samaya par {nako AnauBava ka saaqa-k laaBa saMpada sao jauDo AaidvaasaI ga`amaINaaoM kao imalaa |


Related links